Drogie leczenie szpitalne odbiera środki przeznaczone na profilaktykę

NFZ nie rozliczył ponad 2 000 000 000 zł za programy lekowe, mimo że z łącznej puli niemal 16 000 000 000 zł wydatkowanych na te programy rozliczono jedynie 14 000 000 000 zł. To nie tylko liczby — to bezpośrednia presja na budżety szpitali, ograniczenie inwestycji i realne ryzyko osłabienia działań profilaktycznych finansowanych przez NFZ.

nfz nie rozliczył ponad 2 mld zł za programy lekowe,
programy lekowe kosztowały około 16 mld zł, z czego rozliczono 14 mld zł,
profilaktyka otrzymuje jedynie około 2–3% budżetu NFZ, podczas gdy szpitale pochłaniają 43% wydatków na ochronę zdrowia.

Skala problemu: liczby i fakty

Skonsolidowane dane na 2025 r. pokazują, że zaległości NFZ w rozliczeniach programów lekowych przekraczają 2 mld zł. Wcześniejsze, dokładniejsze raporty wskazywały na zaległości w wysokości 1 108 785 512,85 zł, co obrazuje dynamiczne pogarszanie się sytuacji w ostatnich kwartałach. Programy lekowe kosztowały NFZ w 2024 r. ponad 10 mld zł, a łączna wartość kontraktów i rozliczeń oscylowała wokół 16 mld zł, z czego faktycznie rozliczono około 14 mld zł.

Szczegółowe przykłady rozliczeń w 2024 r. pokazują rozbieżności w obrębie terapii:

onkologia: rak szyjki macicy — rozliczono 70%, rak endometrium — 55%,
neurologia: średnio 63% rozliczeń, przykładowo miastenia — 50%,.

W 2025 r. NFZ został wsparty dotacją z budżetu państwa w kwocie 10 mld zł, co miało za zadanie stabilizować płynność. Pomimo tego szpitale nadal są zmuszone do finansowania drogich terapii z własnych środków, oczekując na rozliczenia, co przekłada się na realne zagrożenie płynności i ograniczenie środków na profilaktykę.

Mechanizmy: jak drogie leczenie odbiera środki na profilaktykę

W praktyce mechanizm jest prosty i brutalny: szpitale realizujące programy lekowe muszą często kupić i podać drogie terapie zanim otrzymają zapłatę od NFZ. Dotyczy to zwłaszcza terapii onkologicznych i terapii chorób rzadkich, w których koszt jednej serii leczenia może sięgać setek tysięcy złotych. Brak szybkich rozliczeń oznacza, że środki, które normalnie poszłyby na inwestycje, rozwój lub działania profilaktyczne, są wiązane jako koszt bieżący.

Przekazanie kosztów na szpitale powoduje ograniczenie wolnych środków na działania profilaktyczne. W efekcie maleją środki na badania przesiewowe, programy szczepień i edukację zdrowotną — obszary, gdzie inwestycja przynosi wysoki zwrot zdrowotny i ekonomiczny.

Konsekwencje dla pacjentów i systemu

Konsekwencje opóźnień i zaległości w rozliczeniach są wielowymiarowe:

po pierwsze, ograniczenie programów profilaktycznych może prowadzić do mniejszej liczby badań przesiewowych (np. cytologii czy badań przesiewowych w kierunku nowotworów), co zwiększa prawdopodobieństwo wykrywania chorób w zaawansowanym stadium i podnosi koszty leczenia w długim terminie.

po drugie, szpitale, próbując zbilansować budżet, mogą ograniczać wydatki operacyjne: redukcja personelu, odroczenie inwestycji w sprzęt diagnostyczny i terapeutyczny oraz spowolnienie remontów i modernizacji to realne scenariusze wpływające na jakość opieki.

po trzecie, mniejsze ośrodki realizujące programy lekowe mogą rezygnować z udziału w programach, jeśli deficyty i opóźnienia będą się utrzymywać — to oznacza mniejszą dostępność terapii dla pacjentów, szczególnie poza dużymi ośrodkami miejskimi.

Dowody ekonomiczne i badania

Badania WHO i krajowe analizy ekonomiczne konsekwentnie pokazują, że inwestycja w prewencję przynosi wysoki zwrot. Szacunki mówią, że 1 zł wydany na prewencję może oszczędzić od 3 do 7 zł na późniejszym leczeniu szpitalnym. W praktyce przekierowanie zaledwie 5–10% oszczędności administracyjnych NFZ (co odpowiada około 1–2 mld zł rocznie) mogłoby znacząco zwiększyć finansowanie profilaktyki i badań przesiewowych.

Dodatkowo, dane makroekonomiczne pokazują skalę wyzwań: całkowite wydatki na ochronę zdrowia w Polsce w 2023 r. wyniosły około 6,2% PKB (czyli ~200 mld zł), przy czym szpitale otrzymały 43% tych wydatków — najwyższy udział w UE. Profilaktyka natomiast absorbuje jedynie około 2–3% budżetu NFZ, co czyni ją szczególnie wrażliwą na przesunięcia finansowe.

Przyczyny opóźnień i zaległości

Główne przyczyny akumulacji zaległości to:

mechanizmy rozliczeń programów lekowych z długimi harmonogramami płatności oraz rozbieżności między momentem podania terapii a terminem refundacji,

rosnące ceny leków innowacyjnych i terapii biologicznych, które w krótkim okresie generują bardzo duże jednorazowe obciążenia budżetowe,

brak wystarczających buforów płynnościowych w szpitalnych budżetach oraz ograniczona możliwość zaciągania zobowiązań długoterminowych pod gwarancje publiczne bez dodatkowych kosztów.

Rozwiązania systemowe: konkretne propozycje

przyspieszenie rozliczeń NFZ do 30 dni od złożenia kompletnej dokumentacji, co zmniejszy konieczność kredytowania kosztów przez szpitale,
utworzenie funduszu rezerwowego dla programów lekowych o wartości 2–3 mld zł zasilanego np. transferem części nadwyżek administracyjnych lub obligacjami krótkoterminowymi,
wprowadzenie oddzielnego, stałego budżetu na profilaktykę na poziomie co najmniej 5% wpływów NFZ, aby zabezpieczyć długoterminowe programy przesiewowe i szczepienia,
wdrożenie mechanizmów rozliczeń etapowych (pay-for-performance) dla drogich terapii: część płatności po dostawie leku, druga część po potwierdzeniu efektu klinicznego,
optymalizacja wydatków administracyjnych NFZ i przekierowanie co najmniej 5–10% oszczędności na programy prewencyjne, co mogłoby wygenerować 1–2 mld zł rocznie do reinwestycji w profilaktykę.

Każde z tych rozwiązań wpływa zarówno na stabilność płynnościową szpitali, jak i na zdolność systemu do inwestowania w działania, które zapobiegają chorobom.

Co mogą zrobić szpitale i pacjenci teraz

szpitale: dokumentować nadwykonania kwartalnie i aktywnie zgłaszać je do NFZ, aby przyspieszyć procesy rozliczeń,
szpitale: wykorzystywać dotacje podmiotowe oraz krótkoterminowe linie kredytowe zabezpieczone gwarancją państwową jako tymczasowy bufor płynnościowy,
pacjenci: weryfikować przynależność do programów lekowych u lekarza prowadzącego i w placówkach realizujących kontrakt z NFZ, bo leczenie w programie pozostaje bezpłatne nawet przy opóźnieniach w rozliczeniach,
pacjenci: uczestniczyć w dostępnych programach profilaktycznych i szczepieniach, aby zmniejszyć ryzyko późnego wykrycia chorób i długoterminowych kosztów leczenia.

Ryzyka związane z brakiem zmian

Jeżeli zaległości w rozliczeniach będą rosnąć, rośnie ryzyko destabilizacji ośrodków leczniczych, zwłaszcza tych mniejszych i wyspecjalizowanych. Destabilizacja przełoży się na ograniczenia w dostępności terapii, spadek jakości opieki i redukcję programów profilaktycznych.

Utrzymanie obecnego modelu finansowania może zwiększyć wydatki systemu zdrowia o znaczący procent w kolejnych latach, ponieważ zaniedbana profilaktyka powoduje wzrost zapotrzebowania na kosztowne leczenie zaawansowanych chorób.

Przykłady działań międzynarodowych

W Europie i poza nią istnieją rozwiązania warte rozważenia: niektóre kraje utworzyły oddzielne fundusze na leki innowacyjne, wdrożyły umowy refundacyjne zależne od efektu leczenia (pay-for-performance) oraz mechanizmy solidarnościowe na terapie rzadkie. Sukcesy krajów północnoeuropejskich pokazują, że zwiększenie wydatków na prewencję o 1–2 punkty procentowe potrafi znacząco obniżyć koszty hospitalizacji w perspektywie 5–10 lat.

Modele rozliczeń etapowych i fundusze celowe pozwalają jednocześnie chronić dostęp do najdroższych terapii i zabezpieczyć podstawowe działania profilaktyczne.